Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu kilkukrotnie rozpoznawał skargi polskich obywateli kwestionujących poszczególne zapisy procedury lustracyjnej naruszające prawo do rzetelnego procesu, zasadę równości broni, równowagi stron i prawo do obrony. Trybunał w swoich rozstrzygnięciach analizuje poszczególne rozwiązania legislacyjne, nie dokonując jednakże oceny zgodności lustracji jako takiej z Konwencją przyjmując, że każde państwo ma prawo do przyjęcia uregulowań prawnych mających na celu rozliczenie z dziedzictwem ustroju niedemokratycznego, pod warunkiem, że regulacje te spełnią określone warunki, co także zostanie szerzej omówione w niniejszym wpisie.

Trybunał w wyroku Mościcki przeciwko Polsce (skarga nr 52443/07, wyrok z dnia 14 czerwca 2011 roku) podkreślił, że jeśli państwo decyduje się na wprowadzenie instrumentów lustracyjnych, jego obowiązkiem jest spełnienie określonych warunków w celu zapewnienia zgodności z Europejską Konwencją Ochrony Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Po pierwsze, uregulowania lustracyjne muszą spełniać wymogi dostępności i przewidywalności będące elementem kryterium “zgodności z prawem” w rozumieniu Konwencji. Po drugie procedura lustracyjna nie może służyć wyłącznie karaniu lub zemście – karanie osób winnych jest wyłącznie domeną prawa karnego. Po trzecie, jeśli przepisy krajowe dopuszczają wprowadzanie ograniczeń praw gwarantowanych na mocy Konwencji, powinny być one dostatecznie precyzyjne, tak aby można było dokonać indywidualizacji odpowiedzialności osób, których dotyczą oraz zawierać odpowiednie gwarancje proceduralne. Na koniec, władze krajowe powinny pamiętać, że środki lustracyjne są ze swojej natury czasowe oraz że obiektywna konieczność ograniczenia praw jednostek przez ich zastosowanie słabnie z upływem czasu.

Odnosząc się do pierwszego z przedstawionych powyżej wymogów, tj. zgodności z przepisami Konwencji, Trybunał uwzględniając wniesione przeciwko Polsce skargi stwierdza naruszenie art. 6 § 1 w związku z art. 6 § 3 lit. b Konwencji. Przepisy te brzmią następująco:

art. 6 § 1
Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej.

art. 6 § 3
Każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do:
b) posiadania odpowiedniego czasu i możliwości do przygotowania obrony;

Pierwszym, swego rodzaju precedensowym, wyrokiem było orzeczenie Trybunału z dnia 24 kwietnia 2007 roku w sprawie Matyjek przeciwko Polsce (skarga nr 38184/03). Trybunał stwierdził, że w toku postępowania lustracyjnego przeprowadzonego przeciwko skarżącemu nastąpiło naruszenie przytoczonego powyżej art. 6 § 1 w powiązaniu z art. 6 § 3 Konwencji określanego jako prawo do rzetelnego procesu sądowego. Dokonując w swoich orzeczeniach wykładni tegoż przepisu Trybunał wskazał, że jego częścią składową jest zasada równowagi broni, równości stron oraz prawo do obrony. W ocenie Trybunału, każda strona musi mieć zapewnioną godziwą możliwość przedstawienia swojej sprawy na warunkach, które nie stawiają jej w znacznie bardziej niekorzystnej sytuacji niż jej oponenta. Z uwagi na tajność dokumentów, ograniczenia osoby lustrowanej w dostępie do akt, uprzywilejowaną pozycję Rzecznika Interesu Publicznego, zdolność skarżącego do udowodnienia, że jego kontakty z komunistycznymi służbami bezpieczeństwa nie oznaczały umyślnej i tajnej współpracy w znaczeniu ustawy lustracyjnej, była poważnie zredukowana. Powyższe ograniczenia w praktyce stanowiły nadmierne obciążenie dla skarżącego, nie przyczyniając się do zapewnienia przestrzegania zasady równości stron, jeżeli bowiem strona, której dotyczą poufne materiały będzie pozbawiona dostępu do wszystkich lub większości przedmiotowych dokumentów, jej możliwości przeciwstawienia się wersji służb bezpieczeństwa będą poważnie ograniczone.

Stanowisko to Trybunał konsekwentnie powtarzał w szeregu kolejnych wyroków, jakie zapadły przeciwko Polsce: w sprawach Mościcki przeciwko Polsce (skarga nr 52443/07, wyrok z dnia 14 września 2011 roku), Tomasz Kwiatkowski przeciwko Polsce (skarga nr 24254/05, wyrok z dnia 19 kwietnia 2011 roku) czy Rasmussen (skarga nr 38886/05, wyrok z dnia 28 kwietnia 2009 roku). We wszystkich tych trzech sprawach (a także w co najmniej pięciu innych –Moczulski przeciwko Polsce, Bobek przeciwko Polsce, Luboch przeciwko Polsce, Jałowiecki przeciwko Polsce) Trybunał stwierdził, że w toku postępowania lustracyjnego przeprowadzonego przeciwko skarżącym doszło do naruszenia art. 6 § 1 w zw. z art. 6 § 3 Konwencji. Należy więc skonstatować, że stanowisko Trybunału w zakresie oceny polskiej procedury lustracyjnej w kwestionowanym zakresie, tj. naruszenia prawa do rzetelnego procesu, jest jednolite, trwałe i ugruntowane.

Zostaw komentarz: