Postępowanie lustracyjne regulują przepisy ustawy z dnia 11 kwietnia 1997 roku o ujawnianiu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących funkcje publiczne (Dz. U. z 1999 roku, Nr 42, poz. 428 tj.). Ustawa ta zawiera w art. 27 ust. 1 odesłanie, nakazujące odpowiednie stosowanie do spraw prowadzonych w oparciu o tą ustawę, przepisów Kodeksu postępowania karnego, co znajduje również zastosowanie dla tego szczególnego rodzaju wniosku, jakim jest żądanie wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem. Kodeks postępowania karnego przewiduje szereg możliwych sytuacji, w których osoba prawomocnie skazana może ubiegać się o wznowienie postępowania, a jednym z takich przypadków jest gdy potrzeba taka wynika z rozstrzygnięcia organu międzynarodowego działającego na mocy umowy międzynarodowej ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską (art. 540 § 3 k.p.k.). Organem takim niewątpliwie jest Europejski Trybunał Praw Człowieka, utworzony na podstawie Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku. Polska ratyfikowała Konwencję na mocy ustawy z dnia 2 października 1992 roku (Dz. U. z 199 roku, Nr 85, poz. 427).

Kluczowe znaczenie dla spraw lustracyjnych mają rozstrzygnięcia wydawane właśnie przez Europejskich Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu i nim będzie poświęcony niniejszy wpis.

Wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydawane są w sprawach indywidualnych, w wyniku rozpoznania skargi wniesionej przez osobę będącą stroną postępowania przed sądem krajowym. Skarga taka musi zarzucać i uzasadniać naruszenie przepisów ww. Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. W razie jej uwzględnienia, Trybunał w wydawanym wyroku stwierdza, że naruszenie w toku konkretnego postępowania sądowego miało miejsce i, ewentualnie, w razie zgłoszenia przez skarżącego takiego wniosku, zasądza odszkodowanie.

Wówczas, na podstawie takiego rozstrzygnięcia, skarżący może ubiegać się o wznowienie jego sprawy przed sądem krajowym. Co jednak w sytuacji, gdy strona postępowania karnego nie złożyła we własnej sprawie skargi do Trybunału? Czy to zamyka drogę do wznowienia postępowania na podstawie art. 540 § 3 k.p.k.?

Zagadnienie to stanowiło przedmiot odmiennych orzeczeniach sądowych i część składów orzekających zajmowała stanowisko, że na podstawie ww. przepisu wznowienia może skutecznie domagać się tylko ta osoba, której skarga została przez Trybunał uwzględniona. Sprawą tą zajmował się także Sąd Najwyższy, który – ucinając wszelkie dalsze wątpliwości i rozbieżności – w uchwale wydanej w składzie 7 sędziów (stanowiącej zasadę prawną) z dnia 26 kwietnia 2014 roku, sygn. akt I KZP 14/14, orzekł, że Potrzeba wznowienia postępowania, o której mowa w art. 540 § 3 k.p.k. może dotyczyć nie tylko postępowania w sprawie, do której odnosi się rozstrzygnięcie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka o naruszeniu Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, ale także do innych postępowań karnych, w których zaistniało naruszenie postanowień Konwencji tożsame w układzie okoliczności faktyczno-prawnych do stwierdzonego w orzeczeniu tego Trybunału wydanym przeciwko Polsce”.

Konsekwencje tej uchwały dla spraw lustracyjnych są niezwykle istotne. Sąd Najwyższy stwierdził bowiem, że jeżeli naruszenie stwierdzone w wyroku Trybunału jest tożsame z naruszeniem występującym w innej sprawie o analogicznym stanie faktycznym i prawnym, którego istnienie nie zostało jednak zanalizowane przez Trybunał, to mimo to, może on na podstawie wyroku Trybunału wydanego w innej sprawie, także domagać się wznowienia postępowania. Uchwała ta stwarza więc dla szeregu osób, które nie zdecydowały się na wniesienie we własnej sprawie skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, możliwość powoływania się na wyroki Trybunału wydane w innych sprawach we wniosku o wznowienie w ich sprawie. Z uwagi na wydanie tej uchwały w składzie 7 sędziów, co oznacza, że jest ona zasadą prawną, ma ona moc wiążącą dla wszystkich innych sądów, co ma na celu zapewnienie jednolitej linii orzecznictwa.

Lustrowany, wobec którego zapadł prawomocny wyrok skazujący, może więc ubiegać się o wznowienie postępowania podnosząc argument, że w jego sprawie zaistniało takie samo naruszenie Konwencji, jak w innej sprawie, zakończonej pozytywnym dla skarżącego, konkretnym prawomocnym wyrokiem.

Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach lustracyjnych jest bogate i w odniesieniu do spraw kierowanych przeciwko Polsce, wielokrotnie Trybunał orzekał, że procedura lustracyjna ukształtowana była w sposób sprzeczny z prawem do rzetelnego procesu, zasadą równowagi stron, równości stron i prawem do obrony z uwagi na konsekwencje wynikające dla lustrowanego z objęcia akt sprawy klauzulą ‘tajne’ lub ‘ściśle tajne’. Szersze omówienie orzecznictwa Trybunału w tym zakresie będzie stanowić przedmiot kolejnego wpisu.

Kodeks postępowania karnego ustanawia dla postępowań o wznowienie przymus adwokacki, co oznacza, że rozpoznaniu podlegają wyłącznie wnioski sporządzone i podpisane przez adwokata.

Zostaw komentarz: